Woordenlijst.

De groep algoritmen die bepaalt wat elke gebruiker te zien krijgt. Ze voorspellen, op basis van jouw eerdere gedrag en dat van vergelijkbare gebruikers, op welk item je het waarschijnlijkst reageert — en rangschikken je feed daarnaar. Ze vormen de motor van Facebook, YouTube en TikTok.

Cruciaal: ze optimaliseren voor voorspeld engagement, niet voor juistheid, belang of jouw welzijn. Voor zover die al in het model meetellen — een classificatiemodel dat een bericht inschat als waarschijnlijk haatzaaiend, een enquête die gebruikers vraagt wat ze de moeite waard vonden — zijn het aanpassingen die er bovenop worden gelegd, niet de grootheid die het systeem moet maximaliseren.

De twee belangrijkste geadresseerden van de AI-verordening. Een aanbieder ontwikkelt een AI-systeem, of laat er een ontwikkelen, en brengt het onder zijn eigen naam op de EU-markt of neemt het in gebruik. Een gebruiksverantwoordelijke gebruikt een AI-systeem onder eigen verantwoordelijkheid — een bedrijf, een school, een overheidsorgaan, een uitgever — maar niet iemand die er een gebruikt voor een puur persoonlijke, niet-beroepsmatige bezigheid. Bijna elke vraag of een plicht voor jou geldt, begint hier, omdat de verordening de twee rollen verschillende verplichtingen geeft: gegenereerde output markeren is de taak van de aanbieder, vermelden dat je die hebt gebruikt is vaak die van de gebruiksverantwoordelijke.

De al lang bestaande Russische (en eerder Sovjet-)doctrine om andere landen te beïnvloeden met middelen die net geen oorlog zijn: desinformatie, vervalsingen, mantelorganisaties en het versterken van bestaande tegenstellingen in de samenleving. Online beïnvloedingsoperaties zijn deze doctrine in een nieuw medium. Het doel is minder dat je één bepaalde leugen gelooft, en meer dat het gedeelde vertrouwen wegroest — in instellingen en in het idee dat feiten te controleren zijn.

Een eenvoudig kader dat je vóór de details krijgt, zodat je die details er daarna in kunt plaatsen — het idee van Ausubel dat je ingewikkelde stof beter leert als je eerst een mentale "kaart" hebt om het aan op te hangen. De hoofdtekst in gewone taal (laag 1) is de advance organizer voor deze hele site: lees die eerst, dan hebben de diepere lagen iets om zich aan vast te hechten.

Niet méér van mening verschillen over beleid, maar de andere kant meer afkeuren en wantrouwen — tegenstanders gaan zien als vijanden in plaats van als medeburgers die het bij het verkeerde eind hebben. Het is precies het soort verdeeldheid dat feeds die op engagement rangschikken het meest belonen, omdat minachting en wij-tegen-zij-content verder reist dan instemming. Het tast de gedeelde basis aan die een democratie nodig heeft, ook als de werkelijke beleidsopvattingen van mensen nauwelijks verschuiven.

Gegevens die je nooit hebt gegeven, gemaakt door je eigenschappen te voorspellen uit je gedrag — bijvoorbeeld een aandoening afleiden uit de artikelen die je leest. Volgens het Europese gegevensbeschermingsrecht kunnen afleidingen over jou persoonsgegevens zijn, maar je weet zelden dat ze bestaan, je kunt ze niet inzien en je kunt ze niet makkelijk corrigeren. Het profiel dat bepaalt wat je te zien krijgt, is een profiel waar jij geen toegang toe hebt.

De hoeveelheid informatie die het werkgeheugen tegelijk verwerkt. Het werkgeheugen is klein en raakt snel overvol; als een pagina meer vraagt dan het kan bevatten, stort het begrip in — de feiten "komen niet aan". De cognitieve-belastingstheorie (Sweller) is de reden om de hoofdtekst sober te houden en details naar optionele lagen te verplaatsen, zodat de lezer zelf kiest wanneer hij die capaciteit besteedt.

Netwerken van accounts die verbergen wie er echt achter zit en samen optrekken om een boodschap populairder of spontaner te laten lijken dan hij is — nep-persona's, betaalde versterking, delen met hulp van bots. De term komt uit Meta's eigen vocabulaire voor handhaving. Wat het "inauthentiek" maakt, is de verborgen coördinatie, niet de inhoud zelf, die waar, onwaar of alleen maar verdeeldheid zaaiend kan zijn.

Een beïnvloedingsstrategie die er niet op gericht is dat je kant A steunt in plaats van kant B, maar dat je gaat geloven dat het hele systeem doorgestoken kaart is en dat geen enkele bron te vertrouwen is. Het is goedkoper dan overtuigen en moeilijker te bestrijden: je hoeft geen discussie te winnen, je hoeft mensen alleen zo uit te putten dat ze afhaken. Een bevolking die niets meer vertrouwt, is makkelijker te regeren en moeilijker in beweging te krijgen om instituties te verdedigen — en daarom is het aantasten van vertrouwen, niet het winnen van stemmen, vaak het eigenlijke doel.

Een maat voor hoe groot een verband is, los van de vraag of het statistisch echt is. Veel van het meningsverschil draait hierom: een bevinding kan statistisch zeer significant zijn (heel onwaarschijnlijk toeval) en in de praktijk toch klein. Of het gemeten effect van sociale media op het welzijn van jongeren "klein" is of "betekenisvol op de schaal van een hele bevolking", is een echt meningsverschil over hoe je dezelfde cijfers weegt.

Twee kanten presenteren alsof ze even sterk staan terwijl het bewijs dat niet doet — een randstandpunt evenveel zendtijd geven als een overweldigende consensus, in naam van "evenwicht". Zo kun je een beslechte vraag (klimaatwetenschap, de veiligheid van vaccins) laten lijken op een levende controverse. De industrie van gefabriceerde twijfel maakt er bewust gebruik van: je hoeft de discussie niet te winnen, je hoeft haar alleen onbeslist te laten lijken.

Het bouwen van een voorspellend model van een persoon uit de sporen die hij achterlaat — waarop hij klikt, hoe lang hij blijft hangen, wat hij deelt, wie hij volgt. Het profiel is geen beschrijving die je zou herkennen; het is een statistisch object dat is geoptimaliseerd om je volgende handeling te voorspellen. Je krijgt het nooit te zien, en je kunt het niet corrigeren.

Zuboffs term voor de gedragsgegevens die overblijven nadat een dienst aan je is geleverd — de klikpatronen, locaties en tijdstippen die niet nodig zijn om het product te laten werken, maar toch worden vastgelegd en in voorspellingen worden gestopt. Dat surplus is de grondstof van het bedrijfsmodel: het wordt verwerkt tot voorspellingen over je toekomstige gedrag en verkocht op markten die je nooit ziet.

Een strategie, geen stand van kennis: doelbewust tegendraads onderzoek financieren en versterken om een beslechte vraag onbeslist te laten lijken, zodat maatregelen kunnen worden uitgesteld. Oreskes en Conway volgden hetzelfde kleine draaiboek van tabak via zure regen tot klimaat. Je herkent het aan het doel — niet een concurrerende waarheid vestigen, maar genoeg schijnbare controverse fabriceren dat "de wetenschap is er nog niet uit" redelijk klinkt.

Een ontwerplus in vier stappen — trigger, actie, variabele beloning, investering — bekendgemaakt door Nir Eyal in zijn boek Hooked uit 2014, geschreven als handleiding voor het bouwen van producten waar mensen zonder nadenken naar terugkeren. Het is een heldere, eerlijke beschrijving van de machinerie, geschreven van binnenuit. Dezelfde auteur schreef later Indistractable (2019), een boek over hoe je afleiding weerstaat, waarin hij betoogt dat afleiding van binnenuit begint en niet bij het gereedschap. Volgens deze site is een lus die zo is gebouwd dat je er moeilijk uit komt, juist deel van het probleem.

Het principe dat een online dienst juridisch niet aansprakelijk is voor content die gebruikers maken, zoals een telefoonbedrijf niet aansprakelijk is voor wat mensen aan de telefoon zeggen. Het is wat een platform in staat stelt miljarden berichten te hosten — en te modereren — zonder voor elk bericht te worden aangeklaagd. De moeilijke vraag die Section 230 openliet: geldt die immuniteit ook voor de eigen keuze van het platform welke berichten het versterkt?

Een term die de WHO en de VN tijdens COVID-19 gebruikten voor "een overvloed aan informatie, zowel online als offline", inclusief bewuste pogingen om onjuiste informatie te verspreiden. Het gaat in dit woord om de schaal en snelheid: het probleem is niet dat er valse gezondheidsclaims bestaan, want die zijn er altijd geweest, maar dat de feed ze verspreidt met de snelheid van een pandemie.

De verzameling methoden om vast te stellen hoe oud een gebruiker is — van een ingetikte geboortedatum, die iedereen kan omzeilen, tot controle van documenten, leeftijdsschatting op basis van het gezicht, controle via de mobiele provider, open banking of een digitale identiteitsdienst van een derde partij. De Online Safety Act noemt geen methode. Zij stelt een norm voor het resultaat: onder section 12(6) moet wat er ook wordt gebruikt "zeer effectief" zijn "in het juist vaststellen of een bepaalde gebruiker een kind is". Ofcoms richtlijn vertaalt dat naar technisch nauwkeurig, robuust, betrouwbaar en eerlijk, en sluit een eigen verklaring uit. Het dilemma verandert niet door de woorden: een controle die sterk genoeg is om een vastberaden tiener tegen te houden, moet in de regel ook elke volwassene identificeren.

Onderzoek dat dezelfde mensen lange tijd volgt en ze herhaaldelijk meet, in plaats van één momentopname te maken. Het is de opzet die oorzaak en gevolg het best uit elkaar kan halen — maakt de feed je somberder, of zorgt somberheid ervoor dat je meer scrolt? — omdat het kan zien wat er eerst was. De zwakte is tijd: om te weten wat sociale media in de kindertijd doen over een heel leven, moet je ongeveer zo lang wachten.

Online slang voor het maximaliseren van je fysieke aantrekkelijkheid. "Softmaxxing" gaat over gewone verzorging en fitheid; "hardmaxxing" over extreme maatregelen. Solea en Sugiura (2025) laten zien hoe de term, samen met de pseudowetenschappelijke "PSL"-schaal voor aantrekkelijkheid, wordt gebruikt om vrouwenhatende "incel"-ideologie te verpakken als neutrale zelfverbetering, zodat die zich makkelijker verspreidt op grote platforms.

Het al lang bestaande argument — verbonden met John Stuart Mill en, in het Amerikaanse recht, met rechter Oliver Wendell Holmes — dat het antwoord op slechte meningsuiting meer meningsuiting is, geen onderdrukking, omdat de waarheid in een open wedstrijd meestal wint. Het is een van de sterkste argumenten voor terughoudendheid. Critici verwerpen het niet zozeer; ze wijzen vooral op de verborgen aannames: het gaat uit van een dorpsplein met menselijke sprekers, niet van een engagement-algoritme dat kiest wat een miljard mensen te zien krijgen. Als bereik wordt verkocht en geautomatiseerd, beslist de "markt" niet langer tussen ideeën op hun merites.

Een op maat gemaakte boodschap richten op een heel klein publiek — soms op individuen — dat wordt afgebakend op afgeleide eigenschappen in plaats van brede demografische kenmerken. In de politiek betekent het dat verschillende kiezers verschillende, per persoon geoptimaliseerde oproepen zien die niemand anders ziet. Daardoor is de campagne als geheel moeilijk te controleren of te factchecken. Hoe overtuigend het in de praktijk werkt, staat echt ter discussie; dat het ondoorzichtig is, niet.

Ontwerpen van een interface die je sturen naar de keuze die het bedrijf wil, in plaats van de keuze die je vrij zou maken: de enorme knop "Alles accepteren" naast een grijze "Weigeren" die drie klikken diep zit. Ze maken misbruik van standaardinstellingen, drempels en visuele rangorde. Onder de AVG valt te betogen dat toestemming die zo is verkregen niet vrij gegeven is — maar de banners zijn nog bijna overal, omdat het negeren van de regel weinig kost vergeleken met wat de gegevens waard zijn.

Een Amerikaanse procedure die veel afzonderlijke rechtszaken met vergelijkbare claims voor de gezamenlijke fase vóór het proces bij één rechter onderbrengt — zodat het bewijs één keer wordt verzameld in plaats van duizenden keren. Het is geen class action (groepsvordering): de afzonderlijke zaken houden hun eigen identiteit en kunnen apart worden behandeld. MDL 3047 bundelt de rechtszaken over schade aan jongeren door sociale media; de omvang ervan (duizenden zaken) is zelf een deel van de reden waarom deze procedure zoveel gewicht heeft.

De neiging waarbij negatieve informatie sterkere en snellere cognitieve, emotionele en lichamelijke reacties oproept dan vergelijkbare positieve informatie.

Extern onderzoek naar hoe een aanbevelingsalgoritme (recommender system) zich werkelijk gedraagt — wat het versterkt, voor wie, met welke gevolgen — door partijen die niet voor het platform werken. Daarvoor is echte toegang tot data en systemen nodig, niet de eigen samenvattende rapporten van het platform. Het terugkerende obstakel is de informatieongelijkheid: het platform weet alles van zijn systeem en externe onderzoekers weten in vergelijking weinig, waardoor het moeilijk is om welke veiligheidsclaim dan ook onafhankelijk te controleren. Dat gat dichten is wat de bepalingen over audits en datatoegang in de DSA beogen.

Een groep voorstellen als minder dan volledig menselijk — als ongedierte, ziekte of indringers. Het is meer dan een belediging: psychologisch maakt het de morele remmen losser die mensen er normaal van weerhouden geweld tegen anderen te accepteren of te plegen. Genocidedeskundigen zien toenemend ontmenselijkend taalgebruik als een erkende waarschuwingsfase. Daarom wordt de massale versterking ervan in Myanmar zo zorgvuldig gedocumenteerd, in plaats van afgedaan als gewoon kwetsende taal.

De praktijk waarbij een rangschikkingssysteem wordt getraind om meetbare gedragssignalen te maximaliseren — klikken, kijktijd, shares, reacties — gebruikt als maat voor waarde. Die maat is handig omdat hij makkelijk te meten is. Hij staat ook systematisch haaks op welzijn: de content die je aandacht vasthoudt, is niet de content die je dient.

De vermeldingen die een zoekmachine rangschikt op haar eigen relevantiesignalen, in tegenstelling tot betaalde resultaten, die adverteerders kopen. Bij een gewone commerciële zoekopdracht staan de betaalde resultaten bovenaan en lijken ze sterk op de organische. In 2013 schreef de Amerikaanse Federal Trade Commission aan zoekmachines dat de kenmerken die de twee van elkaar onderscheiden "minder opvallend waren geworden voor consumenten"; in een Brits onderzoek uit 2015 herkende maar de helft van de gebruikers van zoekmachines de advertenties bovenaan een resultatenpagina van Google als reclame.

De fMRI-studies van Naomi Eisenberger lieten zien dat sociale afwijzing de dorsale anterieure cingulate cortex activeert — een hersengebied dat ook actief is bij lichamelijke pijn. Waardering activeert het ventrale striatum, hetzelfde gebied dat actief is wanneer mensen geld krijgen.

Of die overlap betekent dat het om gedeelde circuits gaat, of alleen om activiteit in naburige gebieden, staat onder neurowetenschappers ter discussie. Waar de studies het wel over eens zijn: afwijzing wordt ervaren als iets wat dichter bij pijn ligt dan bij onverschilligheid, en waardering zet de beloningsgebieden van het brein aan het werk — daarom kan een "like" voelen als een kleine beloning.

Een feed consumeren zonder te reageren — scrollen, kijken, lezen, maar niets posten of berichten sturen. Onderzoekers onderscheiden het van actief gebruik (gesprekken, iets delen met mensen die je kent). Een review uit 2017 vond dat passief gebruik de vorm is die het vaakst samenhangt met een lager welbevinden, al is dat omstreden: een review uit 2022 van 40 vragenlijststudies vond dat de meeste dat verband niet ondersteunden. Waar het verband wel opgaat, is de waarschijnlijke reden dat passief gebruik vooral neerkomt op opwaartse sociale vergelijking — je afmeten aan mensen die het beter lijken te hebben — zonder de verbondenheid die sociaal contact herstellend maakt.

De bevinding dat gemiddelden tegengestelde individuele werkelijkheden verbergen: een functie die de stemming van de een verbetert, verslechtert die van de ander, zodat het gemiddelde over de hele bevolking bijna nul kan zijn terwijl echte schade en echte voordelen groot zijn maar elkaar opheffen. Het werk van Valkenburg stelt dat het debat over het "kleine gemiddelde effect" daarom kan misleiden — de juiste vraag is vaak voor wie en onder welke omstandigheden, niet hoeveel gemiddeld.

Een slangterm (van "het varken vetmesten voor de slacht") voor beleggingsfraude op de lange termijn: de oplichter steekt weken in het opbouwen van een relatie die echt aanvoelt, voordat er een nep-beleggingsplatform met hoge rendementen op tafel komt. Het vertrouwen is het product; de "belegging" is de slacht. Het helpt om de structuur te benoemen: zodra je weet dat de relatie de opzet is, verliest het latere verkooppraatje zijn kracht.

Debunking corrigeert een onware bewering nadat die zich heeft verspreid; prebunking leert de manipulatietechniek vooraf aan, zodat leerlingen de truc herkennen, welke bewering hij ook meedraagt. Het voordeel zit in bereik en duurzaamheid: er zijn eindeloos veel onware beweringen om te weerleggen, maar slechts een klein aantal terugkerende technieken waartegen je leerlingen weerbaar maakt, en wat je op het niveau van de techniek leert, werkt door naar andere onderwerpen.

Een rechtsgebied dat de maker van een product verantwoordelijk houdt als het product op een voorzienbaar schadelijke manier is gebouwd — los van wat een gebruiker ermee deed. Toegepast op platforms omzeilt deze claim Section 230 gedeeltelijk: het gaat niet om de content die gebruikers plaatsten (daarvoor geldt immuniteit), maar om de eigen technische keuzes van het bedrijf (daarvoor niet). De verwante claim wegens het niet waarschuwen (failure to warn) stelt dat het bedrijf van de schade wist, uit openbare studies of uit eigen onderzoek, en gebruikers niet waarschuwde.

Mensen benaderen op basis van afgeleide psychologische eigenschappen — persoonlijkheid, waarden, zorgen — in plaats van op demografische kenmerken zoals leeftijd of woonplaats. Een gecontroleerde studie die meer dan 3,5 miljoen mensen bereikte, vond dat advertenties die waren afgestemd op iemands persoonlijkheid tot 40% meer klikken en tot 50% meer aankopen opleverden dan advertenties die dat niet waren. Dezelfde techniek die hardloopschoenen verkoopt, kan ook een politieke boodschap verkopen.

De route van gangbare content naar extreme content — vaak de "rabbit hole" genoemd. Wat goed vaststaat, is smaller dan de naam doet vermoeden: het platform maakt het goedkoper om extreme content te vinden en om anderen te vinden die dezelfde content delen, en het serveert dat materiaal bij voorkeur aan mensen die al die kant op neigen. Of de aanbevelingen de escalatie op zichzelf aanjagen, is onder onderzoekers omstreden — de eerlijke versie staat op de pagina over radicalisering.

Het systeem dat elke advertentieplek veilt op het moment dat een pagina laadt. Om de veiling te houden, wordt een "bid request" met een beschrijving van de gebruiker — locatie, afgeleide interesses, identificatoren — tegelijk naar veel mogelijke bieders gestuurd. Het privacyprobleem zit in de structuur: de gegevens worden gedeeld met iedere deelnemer aan de veiling, niet alleen met de winnaar, honderden keren per dag per persoon. In de uitspraak over IAB Europe (zaak C-604/22) oordeelde het Hof van Justitie van de EU dat de TC String, waarin toestemming wordt vastgelegd en die de kern van dat kader vormt, een persoonsgegeven is.

De vaststelling, vanaf de jaren 2010, dat een groot deel van de gepubliceerde resultaten — vooral in de psychologie en in delen van de geneeskunde — niet te reproduceren was wanneer onafhankelijke teams de studies herhaalden. Het klinkt als een aanklacht tegen de wetenschap, en deels is het dat ook. Maar replicatie is zelf een wetenschappelijke methode, en de crisis werd gevonden, benoemd en aangepakt door wetenschappers — en dat is precies de zelfcorrectie waar de rest van dit deel over gaat, in het openbaar aan het werk.

Een term, overgenomen door de rechtsgeleerde Tim Wu, voor het smoren van meningsuiting door haar niet te verbieden maar te verdrinken — de informatieruimte zo te overspoelen met propaganda, afleiding, trollencampagnes en geautomatiseerde inhoud dat echte uitingen niet meer te vinden of te vertrouwen zijn. Het is het gereedschap van de moderne censor, juist omdat hij nooit hoeft toe te geven dat hij iets censureert. Het verklaart ook waarom "laat alles gezegd worden" niet meer garandeert dat iets gehoord wordt: als aandacht het schaarse goed is, wint wie het meeste lawaai kan produceren, of het nu waar is of niet.

De neiging om het gedrag van anderen op te vatten als bewijs van wat veilig of slim is — het sterkst bij onzekerheid, en het sterkst als die mensen op ons lijken. Oplichting in de vorm van een advertentie wuif je makkelijk weg; dezelfde oplichting als tip van iemand die je volgt, of als een menigte onbekenden die allemaal "winnen", omzeilt de scepsis die een advertentie zou oproepen. De aanbeveling doet het overtuigen.

Leon Festingers observatie uit 1954 dat mensen hun eigen waarde bepalen door zich aan anderen te meten, en dat we het sterkst naar vergelijkingen grijpen als we onzeker over onszelf zijn. In een kleine gemeenschap is dat instinct normaal en nuttig. Een feed die je elke dag duizenden zorgvuldig samengestelde levens en gezichten laat zien, maakt er een bron van bijna onafgebroken, meestal ongunstige vergelijking van.

Accounts die door iemand worden beheerd die zich voordoet als een gewoon persoon zonder enige band met de afzender — een nep-"Amerikaanse kiezer" die in werkelijkheid vanuit een trollenfabriek in het buitenland wordt bediend. Op grote schaal wekt een gecoördineerd netwerk van sockpuppets de indruk van een echte beweging van onderop (dit heet ook wel "astroturfing"). Dat maakte de operatie van het IRA zo effectief: de verdeeldheid zaaiende berichten leken van echte medeburgers te komen.

Het beginsel in het Amerikaanse constitutionele recht dat de Bill of Rights — inclusief het Eerste Amendement — begrenst wat overheden mogen doen, niet wat private partijen mogen doen. Een gevolg dat veel mensen tegenintuïtief vinden: als een sociaal platform je bericht verwijdert, heeft het je rechten onder het Eerste Amendement niet geschonden, want het is niet de staat. Dezelfde daad door een overheid zou censuur zijn in constitutionele zin; door een bedrijf is het juridisch gezien een redactionele keuze. Juist daarom gaat het echte debat over private macht, niet over grondrechten.

Beelden, audio of video die door AI zijn gemaakt of bewerkt om mensen dingen te laten zeggen of doen die ze niet hebben gezegd of gedaan. De technische drempel is ingestort: voor een overtuigende stemkloon zijn nu een paar seconden aan geluidsopname genoeg. Het belang zit minder in één enkele vervalsing dan in het "liar's dividend" (het voordeel voor de leugenaar) — zodra mensen weten dat alles nep zou kunnen zijn, kan ook echt bewijs worden afgedaan als verzonnen.

De centrale vernieuwing van de DSA: in plaats van losse berichten te controleren, maakt de wet de grootste platforms verantwoordelijk voor de gevolgen van hun systemen voor de samenleving — schade aan verkiezingen, het publieke debat, de volksgezondheid, grondrechten. Ze moeten die risico's inschatten en beperken. Daarmee verschuift de juridische vraag van "is dit bericht illegaal?" naar "veroorzaakt het ontwerp van dit systeem voorzienbare schade op grote schaal?"

Een beloningsschema waarbij de beloning komt na een onvoorspelbaar aantal pogingen, in plaats van elke keer of volgens een vast tijdschema. In experimenten halverwege de twintigste eeuw ontdekte B.F. Skinner dat dit schema het meest hardnekkige gedrag oplevert, dat het moeilijkst te stoppen is — en precies daarom gebruiken gokautomaten het. Een feed die verversen soms beloont, en een melding die misschien iets leuks is, werken volgens hetzelfde principe. De onzekerheid is de haak, geen fout.

De discipline om een bewering eerst te toetsen aan onafhankelijk bewijs voordat je publiceert — en bereid zijn een verhaal te schrappen dat geen stand houdt. Het is het ene kenmerk dat journalistiek het scherpst scheidt van propaganda: propaganda probeert niet uit te zoeken of iets waar is, ze probeert een reactie los te maken. Verificatie is traag en duur, en precies daarom gaan systemen die op engagement zijn geoptimaliseerd eromheen.

Europols term voor criminele netwerken die geweld uitbesteden: wie het geweld bestelt en eraan verdient, blijft uit beeld, terwijl het risico wordt afgeschoven op geronselde uitvoerders — steeds vaker minderjarigen zonder strafblad, van wie wordt aangenomen dat ze minder snel gepakt worden of gaan praten. Europols dreigingsanalyse EU-SOCTA 2025 stelde vast dat het geweld van de georganiseerde misdaad in verscheidene lidstaten toeneemt volgens een "violence as a service"-model, en de dienst richtte in 2025 daarom een speciale taskforce op.

Weerstand opbouwen tegen manipulatie door de techniek vooraf te leren — een psychologisch vaccin. De belangrijkste bevinding, van Sander van der Linden en collega's in Cambridge, is dat specifieke kennis van de tactieken zich laat overdragen naar andere onderwerpen en, af en toe opgefrist, maandenlang blijft hangen, terwijl vaag besef ("algoritmes manipuleren") dat niet doet. Dat gat is een deel van de reden waarom besef alleen jouw generatie niet heeft beschermd.

Onder de AVG mag een bedrijf je persoonsgegevens niet verwerken alleen omdat het dat wil; het heeft een van zes "wettelijke grondslagen" nodig. De grondslag waarover het meest wordt gesproken, is jouw vrij gegeven, geïnformeerde, specifieke toestemming. "Vrij gegeven" is het addertje: toestemming die verstopt zit in een vooraf aangevinkt vakje, of die je wordt ontfutseld door een manipulatieve banner, is juridisch geen geldige toestemming — daarom draait zoveel handhaving om hoe de keuze was ontworpen, en niet om de vraag of er op een vakje is geklikt.

Berridge en Robinson maakten onderscheid tussen twee beloningssystemen. "Willen" (wanting, ook wel incentive salience) wordt aangedreven door dopamine in de mesolimbische baan en zorgt voor de drang om te zoeken. "Fijn vinden" (liking) loopt via opioïde-systemen en geeft het gevoel van plezier.

De twee zijn experimenteel los van elkaar te krijgen. Je kunt iets sterk willen en het toch niet fijn vinden als je het krijgt.

De categorie in de DSA voor platforms met meer dan 45 miljoen maandelijks actieve gebruikers in de EU — ongeveer een tiende van de bevolking. VLOP's hebben de zwaarste verplichtingen, juist omdat hun schaal van hun ontwerpkeuzes een publieke zaak maakt in plaats van een privézaak van een bedrijf. De Europese Commissie houdt er rechtstreeks toezicht op, niet de nationale toezichthouders.

Een zoekopdracht die eindigt op de resultatenpagina — de gebruiker haalt het antwoord uit een fragment, een kennispaneel of een AI-samenvatting en klikt nooit door naar een bron. Handig voor de gebruiker, maar het haalt de context weg waarmee je een antwoord kunt beoordelen: wie het schreef, hoe die gefinancierd wordt, of die fouten corrigeert. De zoekmachine wordt het antwoord, in plaats van een weg ernaartoe.

Een plicht om redelijke stappen te zetten om voorzienbare schade te voorkomen, in plaats van aansprakelijkheid voor elk ding dat misgaat. De Online Safety Act leent het idee uit het arbo- en veiligheidsrecht: een gereguleerde dienst moet de risico's inschatten die zijn eigen ontwerp schept, en met evenredige systemen en processen verkleinen. Het is geen plicht om perfect te zijn, en het is geen plicht over één bepaald bericht. Juist daarom is het lastig te controleren — de vraag verschuift van "is deze content weggehaald?" naar "waren de systemen toereikend?"