← De aandachtsmachine

Zoeken

Een zoekmachine is geen bibliotheek. Het is een advertentieplatform met een bibliotheekfunctie.

Hoe je deze pagina leest. Tik op een onderstreept woord om de exacte academische term en een korte uitleg te zien. Open een "Dieper"-vak voor het bewijs en de punten die nog ter discussie staan. De hoofdtekst werkt op zichzelf — sla beide over en je krijgt nog steeds het hele verhaal.

De schaal

Google werd in september 1998 als vennootschap opgericht, met als eerste kantoor een garage in Menlo Park, Californië. Volgens Googles eigen cijfer verwerkt het bedrijf nu meer dan 5 biljoen zoekopdrachten per jaar — ongeveer 14 miljard per dag. Googles advertentie-inkomsten waren in 2024 ongeveer $265 miljard, waarvan driekwart uit zoeken. Dat is geen bijzaak van zoeken. Het is de reden dat zoeken als gratis product bestaat.

Wat bepaalt welke resultaten je ziet

Als je zoekt naar een product, een aandoening, een politieke vraag of een nieuwsgebeurtenis, krijg je geen neutrale rangschikking van relevante informatie. De resultaten worden gevormd door drie krachten die tegelijk werken.

Commerciële advertenties betalen om bovenaan te staan bij de zoekopdrachten waar adverteerders om geven — alles waar een product, een dienst of een prijs achter zit. Over vier miljoen resultaten die één groot onderzoek uit de sector analyseerde, kreeg de eerste organische (onbetaalde) link ongeveer 27,6% van de klikken. Wie niet verder leest dan de betaalde resultaten bovenaan de pagina, ziet wat adverteerders daar hebben laten neerzetten.

Klikken tellen mee in de rangschikking van Google: de Amerikaanse antitrustuitspraak tegen Google uit 2024 beschrijft een rangschikkingssignaal, Navboost, getraind op 13 maanden klikgegevens van gebruikers. Content die klikken oplevert, wordt beloond — niet alleen content die klopt of nuttig is. Dezelfde engagement-dynamiek die socialemediafeeds vertekent, geldt ook voor zoeken, in een andere vorm.

Zoekmachineoptimalisatie (SEO) is een hele sector die zich erop richt content hoog in de resultaten te krijgen — betaald wordt er voor de positie, niet voor de kwaliteit. Partijen met veel middelen — commerciële bedrijven, politieke organisaties, gecoördineerde beïnvloedingscampagnes — kunnen bepalen wat er bovenaan de resultaten voor bepaalde zoekopdrachten verschijnt, en doen dat ook.

Het autocomplete-effect

Nog voordat je klaar bent met typen, stelt Google aanvullingen voor je zoekopdracht voor. Die suggesties komen voort uit het zoekgedrag van iedereen samen. Een onderzoek uit de sector naar echte zoeksessies vond dat gebruikers ongeveer 23% van de keren een autocomplete-suggestie kiezen.

Autocomplete is een redactionele beslissing die automatisch wordt genomen, op grote schaal, miljarden keren per dag. Wat autocomplete naar voren haalt en wat het weglaat, vormt de vragen die mensen stellen nog voordat ze die helemaal hebben bedacht. In 2016 ontdekte een krant dat het antisemitische en extremistische aanvullingen voorstelde bij gevoelige vragen, en betoogde dat een netwerk van rechtse websites had geleerd de rangschikking daarachter te bespelen (Cadwalladr, 2016). Dat was één onderzoek, jaren geleden; het mechanisme dat het blootlegde — het zoekgedrag van iedereen samen dat de vraag vormt nog voordat die gesteld is — is vandaag hetzelfde.

Het positie-effect

Een eye-trackingonderzoek aan Cornell vond dat mensen een hoog geplaatst resultaat vertrouwen vanwege de plek waar het staat, en niet op grond van een eigen beoordeling of het klopt: ze klikten op de bovenste resultaten, zelfs als de samenvattingen daaronder duidelijk relevanter waren, omdat ze ervan uitgingen dat Google op relevantie had gerangschikt.

Onderzoek naar gezondheidsinformatie is opvallend: een studie uit 2014 die de uitkomsten van Google manipuleerde vond dat de volgorde van de zoekresultaten — of sites vóór of tegen vaccinatie bovenaan stonden — de overtuigingen van gebruikers daarna significant beïnvloedde. Groepen die alleen resultaten tegen vaccinatie kregen, maakten zich meer zorgen, los van de wetenschappelijke consensus. Positie verschuift overtuiging — in die studie meetbaar. Wie de positie bepaalt, heeft een aandeel in wat mensen over een onderwerp gaan denken.

Het zero-click-probleem

AI Overviews verschenen in januari 2025 bij ongeveer 6% van de zoekopdrachten op Google en medio 2025 bij ongeveer een kwart ervan, om in november 2025 uit te komen op ongeveer 16%, volgens de metingen van Semrush over meer dan 10 miljoen zoekopdrachten. Ze geven antwoorden direct op de zoekpagina — gehaald uit bronnen van overal op het web, door AI samengevat, zonder dat de gebruiker een oorspronkelijke bron bezoekt. Zo verdwijnen de context van de bron, het correctiebeleid, de openheid over financiering en de mogelijkheid om de betrouwbaarheid te beoordelen. De tussenpersoon wordt in feite de auteur van het antwoord.

Het Tow Center for Digital Journalism testte in maart 2025 acht AI-zoekhulpmiddelen en vond dat die meer dan 60% van de vragen over nieuwsartikelen fout beantwoordden — ze verzonnen links, schreven citaten aan de verkeerde bron toe en gaven verkeerde antwoorden met een stelligheid die nergens op was gebaseerd. Google erkende in mei 2024 zelf, kort nadat het AI Overviews voor iedereen in de VS had ingevoerd, dat sommige daarvan webpagina's verkeerd hadden gelezen en onjuiste informatie hadden gegeven, en dat andere hadden geput uit sarcastische forumberichten of berichten van trollen — waaronder het advies om lijm te gebruiken zodat de kaas op de pizza blijft plakken. Als je een samengevat antwoord krijgt in plaats van een lijst met bronnen, kun je het niet meer zelf beoordelen.

Wat je kunt doen

Wees je ervan bewust dat de bovenste posities bij een commerciële zoekopdracht meestal betaalde advertenties bevatten. Gebruik het filter "Web" van Google (onder "Meer") om resultaten zonder AI Overviews te zien. Begin voor gezondheidsinformatie bij Cochrane Reviews (cochrane.org) in plaats van bij een gewone zoekmachine. Andere zoekmachines: DuckDuckGo (geen gedragstracking), Kagi (betaald door gebruikers, zonder advertenties). Controleer door AI gemaakte samenvattingen aan de hand van de oorspronkelijke bronnen voordat je ze als vaststaand behandelt. De concrete zoekmachines, blockers en privacygidsen worden bijgehouden op Hulpmiddelen & sites; daar horen deze aanbevelingen thuis.

Hoe we dit weten — het experiment met zoekvolgorde en overtuigingen over vaccinatie +

De opvallende bevinding over gezondheidsinformatie komt van Allam, Schulz en Nakamoto (2014), gepubliceerd in het Journal of Medical Internet Research. Het was een gecontroleerd experiment: deelnemers kregen zoekresultaten over vaccinatie te zien die de onderzoekers bewust hadden herschikt — sommigen zagen vooral sites vóór vaccinatie bovenaan, anderen vooral sites tegen vaccinatie. Daarna verschoven overtuigingen en houdingen in de richting van wat het hoogst stond, los van de wetenschappelijke consensus. Omdat alleen de volgorde werd gemanipuleerd, isoleert de studie het effect van positie op overtuiging.

Wat het wel en niet laat zien. Het toont aan dat de volgorde van resultaten in een onderzoekssituatie zelf gerapporteerde houdingen kan verschuiven. Het meet niet hoe lang die verschuiving aanhoudt, of hoe ze zich buiten het lab gedraagt tegenover wat mensen al vonden en andere informatiebronnen. Zie het als stevig bewijs dat positie ertoe doet, niet als een meting van precies hoeveel het in het echte leven uitmaakt.

Hulpmiddelen & sites — de zoekmachines en blockers die hier genoemd worden →
AI & de volgende laag →
Symptomen: Medische misinformatie →