← Voor jou

Voor docenten

Lesmateriaal, onderzoek en de organisaties die het nuttigste werk doen. Het bewijs over wat in de klas werkt, is duidelijker dan je misschien verwacht.

Hoe je deze pagina leest. Tik op een onderstreept woord om de exacte term en een korte uitleg te zien. Open een "Dieper"-vak voor het bewijs en de punten die nog ter discussie staan. De hoofdtekst werkt op zichzelf — sla beide over en je krijgt nog steeds het hele verhaal.

Weerbaarheid opbouwen — wat het bewijs laat zien

Onderzoekers van de Universiteit van Cambridge (Roozenbeek, van der Linden e.a., 2022, Science Advances) hebben in meerdere peer-reviewed studies laten zien dat mensen weerbaarder worden tegen toekomstige manipulatie als je ze blootstelt aan afgezwakte doses van manipulatietechnieken — in plaats van aan specifieke onware beweringen — een weerbaarheid die met regelmatige tests minstens drie maanden standhield, en zonder die tests binnen twee maanden vervaagde. Het effect is consistent over politieke voorkeuren, leeftijdsgroepen en opleidingsniveaus heen.

Wat dit in de praktijk betekent: mediawijsheidsonderwijs dat laat zien hoe manipulatie werkt (prebunking), heeft een groter bereik dan onderwijs dat is opgebouwd rond specifieke onware beweringen (debunking). Je kunt niet elke onware bewering weerleggen. Je kunt wel weerbaarheid opbouwen tegen het kleine aantal technieken waarmee ze worden gemaakt.

Gebruik dit in de les

The Attention Machine — een inleiding — download de presentatie (.pptx, Engels) — 30 slides, ongeveer 35 minuten, met uitgebreide sprekersnotities bij elke slide: wat je zegt, hoe lang je erover doet, en wat je antwoordt als iemand de lastige vraag stelt. Geschreven voor een algemeen volwassen publiek en voor leerlingen vanaf ongeveer 15 jaar. Elk cijfer erop is onderbouwd en komt overeen met een pagina van deze site. Vrij te gebruiken, aan te passen en te presenteren, niet-commercieel en met vermelding van attentionmachine.org — de CC BY-NC-SA-licentie van de site zelf. Er staat geen logo op, alleen het adres van de site op de titel-, demo- en slotslides.

De drie demo's →

Hulpmiddelen en materiaal

Bad News — getbadnews.com — ongeveer 15 minuten, in de browser, gratis. Leert zes manipulatietechnieken van binnenuit. Ontwikkeld door DROG en de Universiteit van Cambridge. Peer-reviewed bewijs dat het spel weerbaar maakt. Volgens de makers geschreven voor spelers vanaf 14 jaar, met een informatieblad om het in de klas te gebruiken; een Junior-versie is voor kinderen van 8–11. Begin hier.

Breaking Harmony Square — harmonysquare.game — prebunking-spel van Cambridge, speciaal gericht op politieke manipulatie. Een aanvulling op Bad News, met andere inhoud.

Inoculation Science — inoculation.science — het platform van Cambridge en Bristol voor de prebunking-spellen en korte video's, met een praktische handleiding voor prebunking, geschreven samen met Jigsaw en BBC Media Action. Het is een gereedschapskist, geen lesmethode: docenten bouwen zelf lessen rond de spellen en video's.

Adolescence (Netflix, 2025) — een gedramatiseerd verhaal over de radicalisering van een tienerjongen in de manosphere, een wereldbeeld dat de moeilijkheden van mannen vooral toeschrijft aan vrouwen en het feminisme. Geen documentaire, maar accuraat over de mechanismen die de serie laat zien. In maart 2025 stelde Netflix de serie via Into Film+ gratis beschikbaar voor middelbare scholen in het Verenigd Koninkrijk, met gespreksleidraden van de organisatie Tender. Je kunt de serie het best samen met leerlingen kijken en bespreken, en niet zonder begeleiding vertonen.

Officiële organisaties, per land

Nationale en Europese instanties die als taak hebben om het onderwijs te adviseren over mediawijsheid en online veiligheid — de labels geven aan voor welk land elke organisatie werkt. Naarmate de site meer taaledities krijgt, begint elke editie met de organisaties van het eigen land.

• Isdatechtzo.nl (Netwerk Mediawijsheid) NL — Leer hoe nepnieuws werkt en hoe je checkt of een bericht klopt, met toolkits om zelf mee aan de slag te gaan — van Netwerk Mediawijsheid, ontwikkeld met Beeld en Geluid en ECP.
• Netwerk Mediawijsheid NL — Het landelijke netwerk voor mediawijsheid, in 2008 opgericht door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, met meer dan 1.000 partnerorganisaties: kennis en hulpmiddelen voor professionals, de Week van de Mediawijsheid en de jaarlijkse Mediawijsheid Kennisdag.
• Veiliginternetten.nl NL — Praktisch advies over online veiligheid en privacy, gesteund door de overheid.
• Better Internet for Kids EU — Het portaal van de Europese Commissie, met de lijst van nationale Safer Internet Centres en hun hulplijnen per EU-land.
• AFP Factuel FR — De Franstalige factcheckdienst van persbureau Agence France-Presse; de factcheckdienst van AFP, AFP Fact Check, is geverifieerd IFCN-lid (wereldwijd) en AFP is geverifieerd lid van het European Fact-Checking Standards Network (Frans).
• CLEMI FR — De instelling die sinds 1983 verantwoordelijk is voor media- en informatiewijsheid in het hele Franse onderwijs, met lesmateriaal, nascholing voor leraren en gidsen voor gezinnen (Frans).
• Internet Sans Crainte FR — Het Franse nationale programma dat jongeren helpt het internet goed te gebruiken: honderden gratis materialen voor kinderen van 3 tot 18 jaar, hun ouders en leraren. Onderdeel van het Franse Safer Internet Centre, uitgevoerd door Tralalere (Frans).
• Les Surligneurs FR — Een onafhankelijk Frans medium dat politieke uitspraken controleert, met de nadruk op wat de wet werkelijk zegt; geverifieerd IFCN-lid en geverifieerd lid van het European Fact-Checking Standards Network (Frans).
• Mediacritica (CJI) MD — Mediawijsheidplatform van het Onafhankelijk Journalistiek Centrum van Moldavië, dat ook het keuzevak Media-educatie ontwikkelde dat sinds 2017 op Moldavische scholen wordt gegeven (Roemeens).
• Stopfals.md MD — Het Moldavische factcheckportaal van de Onafhankelijke Persassociatie (API); geverifieerd IFCN-lid, in het Roemeens en Russisch.
• Factual.ro RO — De eerste Roemeense factchecksite voor politiek, van de ngo Funky Citizens; geverifieerd lid van het European Fact-Checking Standards Network (Roemeens).
• Internet Matters VK — Praktische tips voor online veiligheid per leeftijd en per platform (Brits, Engels).
• Common Sense Education VS — Gratis lesprogramma voor digitaal burgerschap. Onafhankelijke non-profit (Engels).

Lokale hulp vinden →

Wat het onderzoek zegt over telefoonbeleid

Het bewijs over een telefoonverbod op school is bemoedigend, maar nog niet beslecht. Een Noorse studie naar scholen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs (Abrahamsson, 2026, Journal of Human Resources) vond dat een verbod pesten verminderde, de cijfers van meisjes verbeterde en het aantal bezoeken van meisjes aan specialisten in mentale gezondheid verlaagde, met de grootste winst voor meisjes uit armere gezinnen. Een Engelse studie naar 91 scholen (Beland en Murphy, 2016) vond hogere toetsscores na een verbod, vooral bij leerlingen die minder goed presteerden. Maar het grootste Engelse onderzoek waarin leerlingen zelf zijn bevraagd — 30 scholen en 1.227 leerlingen (Goodyear en collega's, 2025, The Lancet Regional Health – Europe) — vond geen verschil in welzijn, slaap of totaal telefoongebruik tussen leerlingen op strenge en op soepele scholen: een verbod vermindert het gebruik tijdens de schooldag, niet over de hele dag. De eerlijke lezing is dat een verbod helpt bij concentratie en gebruik op school, en waarschijnlijk bij pesten, maar op zichzelf geen oplossing is voor mentale gezondheid. Weerstand komt van twee kanten: de landelijke evaluatie van het verbod dat Nieuw-Zeeland in 2024 invoerde vond dat maar 37% van de oudste leerlingen in het voortgezet onderwijs zich aan de regels hield, dat leerlingen zich er minder aan hielden waar ouders zich verzetten, en dat de naleving hoger was waar leerlingen begrepen waar de regels voor dienden.

Dieper — hoe sterk is het bewijs uit de klas, en waar liggen de grenzen +

Deze aanpak om weerbaarheid op te bouwen is voor een onderwijsinterventie ongewoon goed onderbouwd: meerdere gerandomiseerde studies, waaronder grote veldproeven met korte prebunking-video's op YouTube (Roozenbeek, van der Linden en collega's, 2022, Science Advances), laten zien dat mensen meetbaar beter worden in het herkennen van manipulatietechnieken, en het effect geldt over politieke voorkeuren heen. Juist die breedte — het werkt ongeacht waar een leerling politiek staat — maakt het geschikt voor de klas.

De eerlijke grenzen. Twee kanttekeningen zijn belangrijk voor je planning. Ten eerste neemt het effect af: in het onderzoek was het effect van één les binnen twee maanden vervaagd, tenzij het werd opgefrist met herhaalde tests, dus prebunking werkt het best als herhaalde oefening, niet als eenmalige aula-bijeenkomst. Ten tweede meet het meeste onderzoek het herkennen van technieken in een testsituatie; blijvende verandering in wat mensen in het echt delen en geloven, is moeilijker aan te tonen en wordt nog onderzocht. Niets hiervan ondermijnt de aanpak — het is de best onderbouwde optie die er is — maar het pleit ervoor om het te behandelen als een vaardigheid die je blijft oefenen en regelmatig opfrist, niet als een vaccin dat je één keer geeft.

Organisaties die steun verdienen →
Wat je kunt doen →
Waar je hulp vindt →
Ja, maar… →