← Symptomen

Lichaamsbeeld

Het grootste deel van de vorige eeuw kwam de druk om er op een bepaalde manier uit te zien ongeveer één keer per maand, op de cover van een tijdschrift. Nu komt die om de paar seconden — op jou afgestemd, eindeloos, en gemeten aan gezichten die eigenlijk nooit helemaal echt waren.

Hoe je deze pagina leest. Tik op een onderstreept woord voor de exacte term en een korte uitleg. Open het "Dieper"-vak voor het bewijs, de punten die nog ter discussie staan, en waar je hulp vindt. De hoofdtekst werkt op zichzelf.

Een oude druk, nu industrieel opgeschaald

De druk om er op een bepaalde manier uit te zien is niet nieuw. Geretoucheerde covers en onhaalbare idealen bestaan al tientallen jaren. Wat veranderde, is de schaal en het onafgebroken karakter. De vergelijking was vroeger af en toe; nu houdt ze nooit op. En waar je jezelf mee vergelijkt, is niet langer één bewerkte foto, maar een eindeloze stroom gefilterde, bewerkte beelden van iedereen op z'n allerbest. We zijn gebouwd om ons te meten aan de mensen om ons heen — psychologen noemen dat sociale vergelijking — en de feed maakt van dat gewone menselijke instinct een brandslang.

Wat het met meisjes doet

De feed beloont de meest gepolijste beelden, dus daar staat hij vol mee. Filters verschuiven ongemerkt wat normaal lijkt: na genoeg filters kan zelfs je eigen onbewerkte gezicht er verkeerd uit gaan zien. Het eigen onderzoek van het Self-Esteem Project van Dove vond dat de helft van de meisjes zegt dat geïdealiseerde schoonheidscontent op sociale media hun zelfbeeld omlaag haalt, en dat zeven op de tien zich beter voelden nadat ze die content niet meer volgden. Het is goed om te zien wie dit zegt — Dove is een cosmeticamerk van Unilever, een bedrijf dat een probleem beschrijft dat zijn eigen sector mee veroorzaakt — en dat het Centre for Appearance Research van de University of the West of England, dat hetzelfde effect onderzoekt, sinds 2014 samen met Dove de programma's van Dove voor lichaamsvertrouwen ontwikkelt. Maar de richting van de bevindingen komt overeen met onafhankelijk onderzoek: een meta-analyse van 63 steekproeven vond een klein maar significant verband tussen socialemediagebruik en een verstoord lichaamsbeeld.

Wat het met jongens doet — "looksmaxxing"

We gaan er vaak van uit dat lichaamsbeeld een probleem van meisjes is. Dat is het niet. Onder jongens is een parallelle wereld ontstaan rond "looksmaxxing" — het streven om met alle beschikbare middelen zo aantrekkelijk mogelijk te worden. Aan de milde kant gaat het om huidverzorging, kapsels en de sportschool, en dat is gewoon genoeg. Aan de harde kant wordt het extreem en soms gevaarlijk. Onderzoekers van de University of Portsmouth brachten in kaart hoe de ideologie van de "incel"-wereld — het geloof dat uiterlijk onverbiddelijk bepaalt wat een man waard is, en dat de problemen van mannen vooral aan vrouwen en het feminisme te wijten zijn — ongemerkt een nieuw etiket kreeg als "looksmaxxing" en "zelfverbetering": taal die onschuldig genoeg klinkt om langs de moderatie te glippen en een veel jonger en breder publiek te bereiken.

Als het gevaarlijk wordt — "bonesmashing"

Aan het uiterste eind van het hardmaxxing staat "bonesmashing": mensen die met harde voorwerpen op hun eigen gezicht slaan, in de overtuiging dat de kleine breuken zullen genezen tot een scherpere kaaklijn. Het berust op een verkeerd begrip van een echt idee — dat bot zich aanpast aan belasting. Kaakchirurgen hebben gewaarschuwd, in het vaktijdschrift van hun specialisme en in de pers, dat het het gezicht niet hervormt; het riskeert gebroken aangezichtsbotten, zenuwschade, tandletsel, een veranderde beet en asymmetrische genezing. In een brief aan het Journal of Stomatology, Oral and Maxillofacial Surgery noemde dr. Ricardo Grillo de trend reden tot dringende bezorgdheid. Raakt iets hiervan jou of iemand die je kent, dan staat onderaan deze pagina waar je hulp vindt.

Dezelfde machine, twee gezichten

Meisjes en jongens worden gevangen door hetzelfde mechanisme met twee maskers op. Een feed die de meest extreme content over uiterlijk beloont, omdat extremen de aandacht vasthouden. Een cultuur die zelfverbetering in een spel verandert — gezichten een cijfer van één tot tien geven, jagen op een "score" — en daarvoor dezelfde gamification leent waar de rest van de machine op draait. En onder beide: sociale vergelijking op een schaal die geen tijdschrift ooit had kunnen halen. Niemand heeft de feed ontworpen om je een hekel aan je eigen gezicht te laten krijgen. Hij leerde gewoon dat content over niet goed genoeg zijn de aandacht vasthoudt, en gaf je er meer van. Geen complot. Alleen prikkels. De draad loopt rechtstreeks door naar mentale gezondheid, de markt voor onzekerheid en de manosphere, het wereldbeeld dat de problemen van mannen vooral toeschrijft aan vrouwen en het feminisme.

Wat het bewijs zegt — het omstreden oorzakelijk verband, en waar je hulp vindt +

Het verband is consistent; over oorzaak en gevolg wordt nog gediscussieerd. Veel onderzoek verbindt intensief socialemediagebruik met ontevredenheid over het eigen lichaam, bij zowel meisjes als jongens — een klein effect, dat steeds opnieuw wordt gevonden. Net als in het bredere debat over mentale gezondheid is het moeilijker te bewijzen dat de feed de schade veroorzaakt — en niet dat ongelukkige mensen hem meer gebruiken — en dat blijft omstreden. De eerste studies gingen over tienermeisjes: in 2013 vonden Tiggemann en Slater dat Facebookgebruikers op elke maat voor zorgen over het lichaamsbeeld hoger scoorden dan niet-gebruikers, en vonden Meier en Gray dat de tijd die meisjes aan de fotofuncties besteedden, en niet de tijd op de site, samenging met ontevredenheid over hun gewicht en de drang om dun te zijn. Allebei zijn het correlaties. We passen op dat we hier niet te veel beweren.

Wat artsen wel herkennen. Eetstoornissen worden bij jongens en mannen slecht herkend; het grootste Amerikaanse epidemiologische onderzoek naar eetstoornissen (Hudson en collega's, 2007) vond dat mannen ongeveer een derde uitmaakten van de gevallen die het over het hele leven telde, en dat is een deel van de reden waarom de looksmaxxing-wereld zo lang niet serieus is genomen als gezondheidsprobleem.

Als je steun nodig hebt. Worstelen met je lichaamsbeeld, met verstoord eetgedrag of met de drang om jezelf pijn te doen, komt veel voor en is te behandelen, en je hoeft er niet alleen doorheen. De National Alliance for Eating Disorders (VS) heeft een gratis hulplijn en doorverwijsdienst, bemand door zorgverleners. Praten met een arts of iemand die je vertrouwt, is een goede eerste stap.

In Nederland. Hulplijnen en organisaties in Nederland staan op Waar je hulp vindt.

Wat je kunt doen →
Waar je hulp vindt →
Xenofobie & geweld →
De manosphere →
Ja, maar… →