Wat we nog niet weten
Elke feitelijke bewering op deze site linkt naar de bron. Deze pagina gaat over de vragen waarop nog geen antwoord is — en waarom dat ertoe doet.
Hoe je deze pagina leest. Tik op een onderstreept woord om de exacte academische term en een korte uitleg te zien. Open een "Dieper"-vak voor het bewijs en de punten die nog ter discussie staan. De hoofdtekst werkt op zichzelf — sla beide over en je krijgt nog steeds het hele verhaal.
De schade die op de vorige pagina's is beschreven, is vastgesteld, heeft bronnen, en wordt in een aantal gevallen door de platforms zelf erkend. Maar de aandachtsmachine staat niet stil, en het onderzoek loopt altijd achter op de technologie. Hier lees je waarvoor we nog niet genoeg bewijs hebben.
Het volledige effect van door AI gemaakte content op verkiezingen
In de verkiezingscyclus van 2024 werd voor het eerst gedocumenteerd dat generatieve AI op grote schaal in beïnvloedingsoperaties werd ingezet. De infrastructuur bestaat nu om overtuigende nepidentiteiten, desinformatie op maat en synthetische audio en video te maken voor bijna niets. Onderzoek van het Centre for Emerging Technology and Security (CETaS) vond geen sluitend bewijs dat door AI gemaakte content de uitslag van de Amerikaanse verkiezingen van 2024 wezenlijk veranderde — maar wel dat het het publieke debat beïnvloedde, schadelijke verhalen versterkte en polarisatie verdiepte. De ongeldig verklaarde Roemeense presidentsverkiezingen laten zien wat er kan volgen als algoritmische versterking één kandidaat in een bepaalde context zou hebben bevoordeeld, zoals wordt beweerd — wat die versterking was, en wie ervoor betaalde, blijft omstreden. De mogelijkheden verbeteren sneller dan opsporing en regelgeving. We werken deze pagina bij naarmate het bewijs zich ontwikkelt.
Bronnen om te volgen: EU DisinfoLab; het EU-agentschap voor cyberbeveiliging (ENISA); MIT Election Data Science Lab; CETaS (Alan Turing Institute).
Effecten op de ontwikkeling van kinderen op lange termijn
Het meeste onderzoek naar mentale gezondheid tot nu toe beslaat relatief korte perioden. We hebben nog geen sterk longitudinaal bewijs over wat het met de cognitieve ontwikkeling, het concentratievermogen en de sociale vaardigheden doet, over een heel leven, om vanaf de vroege kindertijd op te groeien met sociale media op de smartphone — zoals de jongste kinderen van nu doen. Dit is misschien wel de belangrijkste onbeantwoorde vraag. Er lopen cohortstudies; de resultaten laten nog jaren op zich wachten.
Longitudinaal onderzoek
Onderzoek dat dezelfde mensen lange tijd volgt en ze herhaaldelijk meet, in plaats van één momentopname te maken. Het is de opzet die oorzaak en gevolg het best uit elkaar kan halen — maakt de feed je somberder, of zorgt somberheid ervoor dat je meer scrolt? — omdat het kan zien wat er eerst was. De zwakte is tijd: om te weten wat sociale media in de kindertijd doen over een heel leven, moet je ongeveer zo lang wachten.
Bronnen
- ABCD Study — Adolescent Brain Cognitive Development, National Institutes of Health (VS).
Bronnen om te volgen: ABCD Study (Adolescent Brain Cognitive Development — het grootste langlopende onderzoek naar hersenontwikkeling bij kinderen in de VS); Millennium Cohort Study (VK).
Welke functies precies welke schade veroorzaken
Het onderzoek behandelt "socialemediagebruik" meestal als één categorie. Maar een tiener die Instagram gebruikt om foto's met vrienden te delen, doet iets wezenlijk anders dan een tiener die passief door een gepersonaliseerde feed scrolt. We hebben nog niet genoeg bewijs om precies te zeggen welke functies — eindeloos scrollen, algoritmische aanbevelingen, aantallen likes, pushmeldingen — welke schade veroorzaken, en bij hoeveel gebruik. We weten ook dat effecten per persoon verschillen: dezelfde functie helpt de een en schaadt de ander. Dat is van belang voor zowel regelgeving als het herontwerpen van platforms.
Persoonsspecifieke effecten
De bevinding dat gemiddelden tegengestelde individuele werkelijkheden verbergen: een functie die de stemming van de een verbetert, verslechtert die van de ander, zodat het gemiddelde over de hele bevolking bijna nul kan zijn terwijl echte schade en echte voordelen groot zijn maar elkaar opheffen. Het werk van Valkenburg stelt dat het debat over het "kleine gemiddelde effect" daarom kan misleiden — de juiste vraag is vaak voor wie en onder welke omstandigheden, niet hoeveel gemiddeld.
Bronnen
- Valkenburg, P.M., Beyens, I., Pouwels, J.L., van Driel, I.I. & Keijsers, L. (2021), Social Media Use and Adolescents' Self-Esteem: Heading for a Person-Specific Media Effects Paradigm, Journal of Communication 71(1).
Bronnen om te volgen: Center for Humane Technology; de onderzoeksgroep van hoogleraar Patti Valkenburg aan de Universiteit van Amsterdam — een vooraanstaande Europese onderzoeker naar persoonsspecifieke effecten van sociale media.
Effecten buiten westerse democratieën
Het meeste onderzoek dat op deze site wordt aangehaald, komt uit de VS, het VK en de EU. De aandachtsmachine werkt in elk land met internettoegang. De schade in Myanmar en Ethiopië is gedocumenteerd. Wat er gebeurt in Brazilië, India, Indonesië en Nigeria — landen met enorme aantallen socialemediagebruikers en andere culturele contexten — is in de Engelstalige literatuur waar deze site op steunt veel minder onderzocht.
Bronnen om te volgen: Reuters Institute Digital News Report (jaarlijks, 40+ landen); Global Voices.
AI-companions
Conversationele AI-producten die zijn ontworpen voor een doorlopende persoonlijke relatie, zijn een categorie op zich. De commerciële prikkel ligt dicht bij die van sociale media — optimaliseren voor engagement en terugkerend gebruik — ook waar het geld uit abonnementen komt in plaats van uit advertenties. Het bewijs over de effecten — op eenzaamheid, sociale ontwikkeling, emotionele afhankelijkheid en het nemen van beslissingen — is mager. We weten nog niet of de schade vergelijkbaar is met die van sociale media. De infrastructuur is dezelfde; de ervaring is wezenlijk anders.
Bronnen om te volgen: Oxford Internet Institute; Center for AI Safety.
Waarom dit ertoe doet
De kloof tussen wat het bewijs laat zien en wat de technologie al doet, is de bestuurskloof. Wetten veranderen langzaam. Onderzoek kost tijd. Platforms gaan snel. Deze pagina wordt bijgewerkt naarmate het bewijs zich ontwikkelt.
Hoe we weten wat we niet weten — waarom het onderzoek achterloopt, en hoe we daarmee omgaan
Twee structurele feiten houden het bewijs achter de technologie. Ten eerste zijn de sterkste onderzoeksopzetten de traagste: een longitudinaal cohortonderzoek dat de vraag over de ontwikkeling zou kunnen beantwoorden, moet kinderen jarenlang volgen, en tegen die tijd zijn de platforms veranderd. Ten tweede is de belangrijkste maat voor blootstelling in het vakgebied — zelfgerapporteerde "schermtijd" of "socialemediagebruik" — grof: een videogesprek met opa en oma valt op één hoop met twee uur passief scrollen. Grove metingen maken gemeten effecten kleiner en vager, wat er ook werkelijk gebeurt.
Hoe deze site met die kloof omgaat. We noemen vastgestelde schade vastgesteld, omstreden causale beweringen omstreden, en echte onbekenden — deze pagina — onbekend, zonder er iets van naar boven af te ronden. De grenzen erkennen is geen zwakte in het argument; het is wat de rest ervan betrouwbaar maakt. We beweren liever te weinig en blijven controleerbaar, dan dat we te veel beweren en op een detail worden weerlegd.
Bronnen
- CETaS (Alan Turing Institute), AI-Enabled Influence Operations: Safeguarding Future Elections (2024).
- ABCD Study (National Institutes of Health, VS).
- Valkenburg, P.M. e.a. (2021), Social Media Use and Adolescents' Self-Esteem: Heading for a Person-Specific Media Effects Paradigm, Journal of Communication 71(1) — Universiteit van Amsterdam.
- Reuters Institute — Digital News Report 2025.
- Curtea Constituțională a României (6 december 2024), Hotărârea nr. 32 — de unanieme uitspraak waarmee het hele presidentiële verkiezingsproces ongeldig werd verklaard; Europees Hof voor de Rechten van de Mens (11 februari 2025), Georgescu v. Romania (nr. 37327/24) — de klacht van de kandidaat tegen de ongeldigverklaring niet-ontvankelijk verklaard.
- UN Independent Fact-Finding Mission on Myanmar (2018) — A/HRC/39/64.
- Amnesty International (31 oktober 2023), 'A death sentence for my father': Meta's contribution to human rights abuses in northern Ethiopia (AFR 25/7292/2023).