← De aandachtsmachine

Tracking & Targeting-demo

Een live demonstratie in drie fasen: wat je browser over je prijsgeeft, hoe die gegevens worden geveild, en hoe het profiel dat daaruit ontstaat wordt gebruikt om manipulatie op je te richten. Alles draait in je browser. Er wordt niets verstuurd, tenzij je de trackertest start: die stuurt drie echte verzoeken naar Google en X.

Hoe je deze pagina leest. De drie fasen hieronder draaien live, maar de uitleg draagt het hele verhaal op zichzelf — hij is volledig te lezen met JavaScript uit. Open het "Dieper"-vak om te zien hoe de trackertest werkt en waar de grenzen ervan liggen.

Het idee voor deze demo komt van Cover Your Tracks — het hulpmiddel dat de Electronic Frontier Foundation (EFF) al jaren aanbiedt en dat laat zien wat je browser aan trackers prijsgeeft en hoe uniek je vingerafdruk is. Open het naast deze pagina voor een tweede, onafhankelijke meting van hoe zichtbaar je bent.

Deze site gebruikt alleen analytics zonder cookies — geen persoonsgegevens, geen profiel (details op de privacypagina). Met één bewuste uitzondering: deze pagina kan eenmalig drie echte advertentie- en analysetrackers laden, zodat de demonstratie hieronder eerlijk kan testen of je browser ze blokkeert — maar alleen als je in de eerste demo op de knop drukt; daarvóór wordt er niets geladen. Het zijn de enige trackers op de hele site. Elk verzoek bevat wat elk verzoek om een afbeelding bevat — je IP-adres, het adres van deze site (niet dat van deze pagina: de site vraagt je browser de rest van het adres weg te laten), en een eventuele cookie die je browser al van dat bedrijf heeft, en dat is precies de identificatie die er een tracker van maakt. Als je browser cookies van andere sites accepteert, zetten twee van de bedrijven er als antwoord een: X een cookie met de naam muc_ads die twee jaar blijft staan, en DoubleClick een testcookie die vijftien minuten blijft staan. Verder wordt er niets verstuurd, en wij bewaren niets.

Fase 1 — Wat deze pagina al weet

Zonder dat je ergens op klikt, zonder in te loggen, geeft je browser behoorlijk veel prijs aan elke site die je bezoekt. De lijst hieronder is wat deze pagina met gewone JavaScript over je kan uitlezen — geen speciale toestemming, geen verzoek aan een server nodig. Voor niets hiervan verschijnt een toestemmingsvraag. In de EU zou dat wel moeten: de Richtsnoeren 2/2023 van het Europees Comité voor gegevensbescherming (EDPB) bevestigen dat het uitlezen van informatie die al op je apparaat staat — en dat is precies wat fingerprinting doet — onder artikel 5(3) van de e-privacyrichtlijn valt en toestemming vereist. In de praktijk wordt er zelden om gevraagd. Dit is de gewone toestand van het web.

Los van elkaar zijn de signalen alledaags. De schermgrootte, de taal, de tijdzone, de pixeldichtheid van het apparaat. Samen vormen ze een vingerafdruk die vaak volstaat om je zonder cookie op verschillende sites te herkennen. Wil je precies meten hoe uniek je browser is, dan is Cover Your Tracks van de EFF de maatstaf.

Deze signalen vormen — samen met je IP-adres, je browsegeschiedenis en gegevens van databrokers met wie je nooit contact hebt gehad — een blijvend profiel. Cookies zijn maar één mechanisme van de vele. Fingerprinting overleeft het wissen van cookies. Je browser kan ook vragen om je niet te volgen. In Californië verplicht de wet bedrijven om Global Privacy Control te respecteren als verzoek om je gegevens niet langer te verkopen of te delen, en Colorado erkent het onder zijn eigen privacywet; het oudere Do Not Track-signaal werd in 2019 door het W3C in de ijskast gezet, omdat te weinig sites en browsers het overnamen.

De live test hierboven onderzoekt drie lagen, en elke laag is ingrijpender dan hij klinkt. Analytics is de laag die iedereen als onschuldig accepteert — "gewoon bezoekersstatistieken". Toch zit Google Analytics op bijna de helft van alle websites — meer dan vier op de vijf sites die überhaupt analytics gebruiken (W3Techs). De cookie ervan wordt op elke site apart geplaatst, maar op elk van die sites stuurt je browser Google het adres van de pagina en je IP-adres, en Google kan die, afhankelijk van je instellingen, gebruiken om de advertenties die je elders ziet te personaliseren. "Gewoon statistieken" zijn de grondstof voor een overzicht van waar je op het web komt, van site tot site. In de laag van de advertentiebeurs (ad exchange) wordt dat overzicht een product: je wordt ingedeeld in remarketingdoelgroepen en verkocht. De sociale laag is de laag waar de meeste mensen nooit mee hebben ingestemd — de Like-knop van Facebook en vergelijkbare knoppen meldden je bezoek op elke pagina waar ze stonden, of je nu klikte of niet, en zelfs als je geen account had. Aanwezig zijn wás de data. De knop was de sensor.

Waarom de trackertest alleen 'geblokkeerd' of 'geladen' zegt — en niet 'gedeeltelijk geblokkeerd' +

De live test hierboven geeft per tracker twee mogelijke uitkomsten: hij werd geblokkeerd, of hij werd geladen. Cover Your Tracks van de EFF — het hulpmiddel waarop deze demo is gebaseerd — kent een derde uitkomst, daartussenin: gedeeltelijke bescherming. Sommige privacytools blokkeren een tracker niet helemaal; ze laten het verzoek door maar halen het identificerende deel (de cookie) eraf, zodat de tracker wel afgaat maar je niet echt kan herkennen. Onze test met twee uitkomsten kan dat niet zien: hij zou zo'n tracker "geladen" noemen en suggereren dat je niet beschermd bent, terwijl je in werkelijkheid gedeeltelijk beschermd bent. Een uitslag in drie standen, "geblokkeerd / gedeeltelijk / geladen", zou nauwkeuriger zijn, en zou een echt onderscheid leren — tussen een tracker die geblokkeerd is en een die alleen onschadelijk gemaakt is.

Waarom we dat hier bewust niet doen. Om de tussenstand te zien, moet de tracker terugmelden wat hij heeft ontvangen — bleef de cookie bewaard, bleef de identificatiecode bewaard? Echte trackers (Google, X) vertellen ons dat niet. We zouden dus ons eigen trackeradres moeten draaien dat bijhoudt wat het binnenkreeg. Maar dat zou op een apart webadres moeten staan dat adblockers echt herkennen en blokkeren — een adres op deze site zelf wordt nooit geblokkeerd, dus het zou bij bijna iedereen "niet beschermd" melden en je daarmee misleiden. En zo'n adres ontvangt gegevens van je browser — waarmee de belofte bovenaan deze pagina zou sneuvelen: hier wordt niets verstuurd. Elke eerlijke versie van die verbetering vraagt om infrastructuur die we niet hebben, of breekt die belofte. Dus houden we de test met twee uitkomsten, en zetten we er de meting van je vingerafdruk onder, die het belangrijkere punt maakt zonder iets te versturen: je blijft herkenbaar, zelfs als elke tracker hier geblokkeerd is.

Deze site doet niets van dit alles. Hij draait op een zelfgehoste Plausible-installatie — zonder cookies, zonder dat er persoonsgegevens worden verzameld en zonder iets wat jou identificeert. Wat het vak hierboven laat zien, is wat elke website van je browser krijgt, deze site incluis. Wij hebben ervoor gekozen het niet tegen je te gebruiken. Wat de site wél telt, staat op de privacypagina.

Fase 2 — Hoe die gegevens worden geveild

Op een gemiddelde commerciële website zit er in de milliseconden tussen het laden van de pagina en het moment dat je hem kunt gebruiken een verborgen gebeurtenis: een real-time bidding-veiling (RTB). Je browserprofiel wordt samengevoegd tot een biedverzoek en tegelijk naar tientallen advertentiebedrijven gestuurd. Zij beoordelen het, ze bieden, de advertentie van de winnaar wordt getoond. De veiling is in ongeveer 100 milliseconden klaar — voordat je de kop hebt uitgelezen.

Het cruciale detail is het woord rondsturen (broadcast). Volgens onderzoek van de Irish Council for Civil Liberties overkomt dit de gemiddelde internetgebruiker in de EU naar schatting 376 keer per dag. In de Verenigde Staten is de schatting 747 keer per dag. Niet naar de winnende bieder — naar alle bieders. Elk bedrijf dat de gegevens ontvangt, kan een kopie van je profiel bewaren, of het de veiling nu wint of niet, en niets in het systeem houdt dat tegen.

De Belgische Gegevensbeschermingsautoriteit oordeelde in 2022 dat het toestemmingskader van de sector voor RTB in strijd is met de AVG (GDPR), en in 2024 bevestigde het Hof van Justitie van de Europese Unie, in antwoord op vragen van het Belgische hof van beroep, de twee uitgangspunten van dat besluit: de TC String waarin je toestemming wordt vastgelegd is een persoonsgegeven, en IAB Europe is er gezamenlijk verwerkingsverantwoordelijke voor — wat het Belgische Marktenhof in mei 2025 bevestigde; het hof liet de boete in stand, maar oordeelde dat de rol van IAB Europe zich niet uitstrekt tot de verwerking binnen de veiling zelf. De veiling zelf is nooit rechtmatig verklaard; het kader dat haar zou moeten legitimeren, is onrechtmatig verklaard. Eenvoudiger gezegd: het toestemmingsmechanisme waarop RTB steunt, voldoet volgens de uitspraken niet aan de wet, en de veiling draait gewoon door.

De simulatie hieronder gebruikt je echte browsersignalen als invoer. De bieders zijn echte bedrijven; de bedragen zijn ter illustratie. Deze site doet zelf niet aan RTB — wat je ziet, is wat er gebeurt op sites die dat wel doen.

Fase 3 — Hoe dat profiel wordt gebruikt om je te manipuleren

Het profiel dat in fase 1 is samengesteld en in fase 2 is verkocht, kan worden gekocht door iedereen met een advertentiebudget — ook door politieke campagnes, beïnvloedingsoperaties met steun van een staat, en makers van content die te kwader trouw handelen. Targeting die begon als commerciële reclame werd, via hetzelfde mechanisme, infrastructuur voor psychologische beïnvloeding op grote schaal.

De demonstratie hieronder laat zien hoe. Op basis van de signalen die over je zijn afgeleid, kiest het systeem een emotionele kwetsbaarheid. Daarbij kiest het een manipulatietechniek met een gedocumenteerd psychologisch mechanisme. Daarmee bouwt het content — bronnaam, kop, tekst, engagement-haakje, elk onderdeel een bewuste keuze. De framing wordt daarna aangepast aan je afgeleide inkomensklasse en regio — verliesframing voor profielen die bezit lijken te hebben, uitsluitingsframing voor profielen die minder lijken te hebben — en, net als bij een echt systeem, wordt de variant die jij krijgt getest tegen je combinatie van signalen (split-testing). De demo vertelt je precies welke afleidingen hij maakte en waarom, ook de verkeerde: grove, verkeerde voorspellingen worden toch gebruikt.

Het bericht dat je zult zien, is verzonnen en als zodanig gemarkeerd. Het gaat om herkenning: onderzoekers van de Universiteit van Cambridge hebben laten zien dat je aantoonbaar beter bestand bent tegen een manipulatietechniek als je weet hoe die werkt voordat je hem tegenkomt. Dit effect heet prebunking: psychologische weerbaarheid opbouwen. Het spel Bad News van DROG leert het je interactief in ongeveer vijftien minuten.

Wat je net hebt gezien

Drie fasen, één systeem. Je browser geeft ongemerkt gegevens prijs. Die gegevens worden geveild aan adverteerders — en aan iedereen anders met een budget. Het profiel dat daaruit ontstaat, wordt gebruikt om content te kiezen en vervolgens te bouwen die is ontworpen om je kritische blik te omzeilen.

Geen enkele instelling verslaat dit volledig. Er bestaan gedeeltelijke verdedigingen — uBlock Origin (de trackerblocker die Hulpmiddelen & sites aanraadt), Firefox met verbeterde bescherming tegen volgen, de browser Brave, Privacy Badger van de EFF. Elk ervan verkleint het aanvalsoppervlak; geen ervan neemt het weg. Het antwoord dat past bij de schaal van het systeem, is structureel; de AVG en de Digital Services Act zijn tot nu toe de serieuste pogingen, en geen van beide heeft het werk al afgemaakt.

De duurzaamste verdediging is de technieken herkennen als je ze ziet. Dat is het argument voor prebunking, en de reden dat deze pagina bestaat.

← Reclame & surveillance
Datacombinatie-demo →
Statelijke actoren →
Leer meer →